Zgodnie z art. 59 § 1 kodeksu karnego „Pokrzywdzony może jako oskarżyciel prywatny wnosić i popierać oskarżenie o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego. Prywatny akt oskarżenia to sposób ścigania przestępstw w trybie prywatnoskargowym, co oznacza, że to pokrzywdzony, a nie prokurator, wnosi do sądu oskarżenie przeciwko sprawcy. Jest to alternatywa dla standardowego trybu ścigania publicznoskargowego, gdzie sprawę prowadzi prokurator. Oto najważniejsze cechy prywatnego aktu oskarżenia:
- dotyczy określonych przestępstw – głównie czynów o mniejszej szkodliwości społecznej, m.in.
– czynu z art. 157 § 2 i 3 k.k. czyli przestępstwa naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia trwającego nie dłużej niż 7 dni,
– czynu z art. 212 k.k. czyli przestępstwa zniesławienia,
– czynu z art. 216 k.k. czyli przestępstwa znieważenia innej osoby,
– czynu z art. 217 k.k. czyli przestępstwo naruszenia nietykalności cielesnej innej osoby;
2) inicjatywa pokrzywdzonego – to pokrzywdzony sporządza i wnosi akt oskarżenia do sądu. Może to zrobić samodzielnie lub za pośrednictwem pełnomocnika (np. adwokata lub radcy prawnego),
3) brak udziału prokuratora – co do zasady prokurator nie prowadzi sprawy, chyba że uzna, iż wymaga tego ochrona praworządności lub interes społeczny,
4) koszty postępowania – oskarżyciel prywatny musi wnieść opłatę sądową w kwocie 300 zł i ewentualnie ponieść inne koszty związane z postępowaniem (np. wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika),
5) możliwość mediacji – przed rozpoczęciem procesu sąd kieruje strony na postępowanie pojednawcze.
Prywatny akt oskarżenia powinien zawierać:
- datę i oznaczenie sądu, do którego jest kierowany,
- dane pokrzywdzonego i oskarżonego,
- opis zarzucanego oskarżonemu czynu oraz dowody, na których opiera się akt oskarżenia,
- podpis oskarżyciela prywatnego.
Ściganie w trybie prywatnoskargowym pozwala osobom pokrzywdzonym dochodzić sprawiedliwości bez udziału prokuratury, ale wymaga od nich większego zaangażowania w prowadzenie sprawy.